Z Joanną Czajkowską i Katarzyną Wielgus, autorkami tomiku „Dwa notesy na sonety" rozmawia Bernard Cichosz. Książka ukazała się nakładem Wydawnictwa Bernard Cichosz w lutym 2026.

Zacznijmy od podstawowego pytania: dlaczego akurat sonety? To forma, którą wielu uważa za archaiczną, zamkniętą w muzealnych gablotach.

J: Właśnie dlatego. W świecie literatury, gdzie w zasadzie konwencją jest brak konwencji, sonet jest jak kunsztowna, wycyzelowana konstrukcja, ale też jak szachownica ma swoje reguły, swoje pola, ale w tych ramach można rozegrać nieskończoną liczbę partii i każda jest niepowtarzalna.

K: Ja dodałabym, że sonet zmusza do dyscypliny. Nie można się w nim rozwlekać, trzeba wybrać tylko najważniejsze słowa. To jak destylacja zostaje esencja. Im wyższe wymagania, tym słodszy smak sukcesu, gdy się im sprosta. Mnie surowość tej formy urzekła swym pięknem, gdy byłam nastolatką i to zauroczenie trwa do dziś.

To drugi Wasz wspólny tomik. Dlaczego znów wspólny?

J: Tomik zawierający wiersze dwóch autorek jest ciekawą propozycją dla czytelników. Dlaczego zdecydowałyście się po 12 latach na drugi tom? Co się zmieniło od tamtej pory?

J: Zmieniło się... bardzo dużo. U każdej z nas. W tym czasie było też doświadczenie wspólne pandemia, lockdowny, izolacja. Ja napisałam wtedy cykl sonetów o samej pandemii o pustych ulicach, ograniczeniach, niepewności. Dwanaście lat to „kawał czasu”, pozwalający też dojrzeć warsztatowo.

Skąd w ogóle pomysł, żeby wydać tomik wspólnie? To dość nietypowe rozwiązanie.

J: To było … takie naturalne. Gdy wtedy, w 2014 roku, dowiedziałyśmy się, że obydwie lubimy pisać sonety, chciałyśmy stworzyć wspólną przestrzeń poetycką. Jakby jeden głos odpowiadał drugiemu, zauważyłyśmy, że nasze sonety świetnie ze sobą rozmawiają tematycznie, stylistycznie. Pomyślałyśmy: dlaczego nie połączyć ich w jedną całość?

K: Choć początkowo musiałam się trochę przełamać i zebrać na odwagę, okazało się, ze to świetny pomysł. Dla mnie wydać wspólny tomik z Joasią to zaszczyt i przyjemność.

Czy we współczesnych czasach, gdy dominuje wiersz wolny, krótkie formy czy sonet ma jeszcze szansę zainteresować czytelnika?

K: Myślę, że ma szansę. Ludzie są zmęczeni chaosem, nadmiarem informacji. Sonet oferuje ład, strukturę, ale też głębię   trzeba się zatrzymać, nieraz przeczytać dwa razy, posłuchać rymów. Dla mnie to ulubiony sposób osobistej wypowiedzi, nawet, jeśli piszę „do szuflady”, czyli dla siebie.

Czy macie jakieś wzory, poetów którzy was inspirują?

J: Dla mnie to przede wszystkim Petrarka i Szekspir mistrzowie formy.

K: … z polskich poetów Mickiewicz, a zwłaszcza znakomity Leopold Staff.

Jakie są tematy waszych sonetów? O czym piszecie?

J: Bardzo różnie. Ja często o miejscach, miastach, krajobrazach, podróżach. Mam też taką swoją małą tradycję, że co roku piszę sobie sonet na urodziny.

K: Ja bardziej o relacjach, miłości, o Bogu, o subtelnościach przyrody. O tym, co mnie wewnętrznie porusza i zachwyca.

W waszych sonetach bardzo często pojawia się motyw pór roku, cykliczności natury. To nie przypadek…

J: Pory roku to nasza obsesja. Fascynuje nas to, jak natura wraca do tych samych punktów, ale zawsze trochę inaczej. Każda wiosna jest inna, każda jesień ma swój charakter.

K: I sonet świetnie się do tego nadaje. Ma swoją cykliczność oktawa, tercyny, puenta. Jak rok wiosna, lato, jesień, zima. Struktura się powtarza, ale treść zawsze inna. To jak fotografowanie lub malowanie tego samego miejsca w różnych momentach, coś na kształt cyklu obrazów Moneta, poświęconych katedrze w Rouen...

W obu tomach możemy znaleźć sonety na temat każdej z pór roku?

K: Tak! Do naszej drugiej wspólnej książki wybrałam sonety z kilku moich cykli, inspirowanych kalendarzem, kolejnymi miesiącami i charakterystycznymi dla nich zmianami natury, w świecie roślin, zwierząt, zjawisk atmosferycznych.

Skąd ta fascynacja cyklicznością?

J: Myślę, że to daje nadzieję. Po zimie zawsze przyjdzie wiosna. Po smutku przyjdzie radość. Podczas pandemii to było szczególnie ważne wiedzieć, że to przeminie, że przyjdzie kolejny rok, już bez ograniczeń, że znów będzie można podróżować, spotykać się z innymi ludźmi.

K: Zmienność pór roku, układ roku liturgicznego przypomina nam, że my też jesteśmy częścią tej cykliczności. Starzejemy się, zmieniamy, życie biegnie w tym samym rytmie co natura.

A czy w swoich sonetach zwracacie uwagę na dźwięk? Przecież ukształtowany przed wiekami w literaturze włoskiej sonet to sonetto (zdrobnienie od suono), a to wywodzi się od łacińskiego sonare (brzmieć, wydawać dźwięk)…

K: Oczywiście! To kluczowe. Sonet to nie tylko forma wizualna na papierze, to przede wszystkim muzyka. Rytm, rymy, aliteracje – wszystko musi brzmieć. Ciekawym doświadczeniem jest dla mnie różnicowanie stóp, czyli liczby sylab w wersach to poszerza wachlarz akcentów.

J: Ja zawsze, podczas pisania, czytam swoje sonety na głos. Wers ma płynąć, nie może się „zacinać". Ucho jest najlepszym redaktorem.

Czy macie w swoich sonetach bezpośrednie odniesienia do muzyki?

K: Mnóstwo! Wybrałam do książki kilka sonetów z cyklu, który w całości jest inspirowany konkretnymi utworami muzycznymi. Mój znajomy opracował specjalnie do tego kalendarza płytę z tuzinem fragmentów dzieł mych ulubionych kompozytorów zawsze chciałam mieć coś takiego.

J: Tomik otwiera przepiękny sonet Kasi, którym zapraszamy czytelników do czytania naszych wierszy właśnie przy muzyce:)

Czy może planujecie nagranie audiobooka?

J: To świetny pomysł! Nie planowałyśmy, ale... czemu nie? Sonet naprawdę inaczej brzmi, gdy się go słyszy.

K: Może nawet z muzyką w tle? Skrzypce, fortepian... To mogłoby podkreślić tę muzyczność.

Czy pierwszy tom też miał odniesienia do muzyki?

K: W pierwszym tomie, uważny czytelnik, być może, już odkrył muzykę sonetów. Teraz, w drugim, usłyszy on już symfonię. Dojrzalszą, głębszą, ale wciąż pięknie brzmiącą.

Czy jest jakiś sonet w tym drugim tomie, który jest wam szczególnie bliski?

J: U mnie to ten o moście Brooklyńskim. Napisałam go po podróży do Nowego Jorku. Mówi o tym, że wspomnienia są trwalsze niż rzeczy materialne. I trochę nawiązuje do Stachury, do jego piosenki Nie Brooklyński most. Bo nie sam most jest najważniejszy, ale to, z kim można po nim przejść.

K: A u mnie – to sonet sierpniowy z cyklu Dwanaście stóp. Zawarłam w nim jedno z najpiękniejszych wakacyjnych wspomnień z Podlasia, z rodzinnej wioski moich przodków po kądzieli, dokąd od dziecka co rok niezmiennie przyjeżdżam, wciąż na nowo ulegając zachwytowi nad pięknem nadbużańskiej przyrody.

Jak wyglądał proces tworzenia tomiku? Jak układałyście kolejność sonetów?

J: To była najtrudniejsza część! Mamy razem czterdzieści sonetów. Trzeba było je ułożyć tak, żeby tworzyły narrację, żeby jeden prowadził do drugiego.

K: Zdecydowałyśmy się na układ tematyczno-sezonowy. Zaczynamy od  stycznia, początku, młodości, nadziei. Kończymy na zimie, refleksji, zamknięciu. Jak w solidnym kalendarzu.

Wspomniałyście, że pierwszy tom wyszedł przed pandemią. Czy planowałyście wtedy, że będzie druga książka?

J: Szczerze? Nie! Myślałyśmy, że to będzie „one-time thing". Ale potem pisałyśmy dalej, sonety się zbierały, i pomyślałyśmy czemu nie?

B: Jak wygląda układ drugiego tomu? Czy podobny do pierwszego?

K: Tak, otwierając książkę w dowolnym miejscu na jednej stronie czytelnik znajdzie wiersz Joasi, na drugiej mój. Czasami są dokładnie o tym samym jak duet o Marii i Marcie. A czasami łączy je jedno słowo, jeden niuans uważny odbiorca na pewno to zauważy.

Czy planujecie spotkania autorskie, promocję tomiku?

J: Tak, mamy zaplanowane kilka spotkań w domach kultury, bibliotekach. Chcemy czytać nasze sonety na głos bo brzmią pięknie, gdy się je słyszy. I może jakieś warsztaty sonetowe, żeby pokazać ludziom, że pisanie sonetów wcale nie jest takie straszne. Że każdy może spróbować.

Na koniec jaką macie radę dla kogoś, kto chciałby spróbować pisać sonety?

J: Nie bój się! Przeczytaj dużo sonetów innych poetów, posłuchaj jak brzmią...  To jak z przepisem na skomplikowaną potrawę może za pierwszym razem nie wyjdzie idealnie, ale za kolejnym będzie lepiej.

K: Właśnie nie rezygnuj po pierwszej próbie. Pierwszy sonet może się wydawać najtrudniejszy. Ale jak napiszesz drugi, to trzeci wciąga. To jak gra. Raz poznasz reguły – możesz grać w nieskończoność. I nawet po kilkuset utworach zawsze można napisać kolejny, równie ciekawy.

Dziękuję za rozmowę i trzymam kciuki za sukces waszego tomiku!

J i K: Dziękujemy!

………………………….

JOANNA CZAJKOWSKA urodziła się 28.03.1970 r. Jest lekarzem, mężatką i matką czwórki dzieci. Należy do Unii Polskich Pisarzy Lekarzy oraz do Konstantynowskiego Klubu Literackiego Constans. W latach 1995-2025 wydala

15 tomików poezji, publikowała także w wielu wydawnictwach  zbiorowych.

KATARZYNA WIELGUS urodziła się 23.03.1972 r. Jest nauczycielem plastyki, katechetą i matką siedmiorga dzieci. W wolnych chwilach poświęca swój czas witrażownictwu, a także projektowaniu graficznemu oraz muzyce liturgicznej.

………………………….

Joanna Czajkowska i Katarzyna Wielgus

Dwa notesy na sonety

Wydawnictwo Bernard Cichosz

ISBN 978-83-62101-17-7, nakład 500 egz., wyd. I, 2026 r.,  druk: Proxima.

Projekt okładki i zdjęcie: Katarzyna Wielgus